Miejsca bitew narodowych

W Polsce bardzo duże znaczenie mentalne oraz historyczne mają miejsca, w których odegrało się ważne dla kraju (a nawet dla Europy) wydarzenie. Miejscami takimi mogą być tereny wielkich bitew narodowych, ale również jaskinie z grotami, gdzie ukrywały się polskie wojska, tereny miejskie, pola walk, kanały – pozostałości po powstaniu warszawskim i każdy budynek czy każde miejsce, które ma za sobą ważną lub mniej ważną historię.
Częstym celem wyjazdów o charakterze historycznym, które mają nam pomóc zrozumieć polską przeszłość, są też obiekty przemysłowe, na jakich przykładzie ukazywane jest życie naszych rodaków w minionych czasach. Coraz popularniejsze, zwłaszcza dla wycieczek szkolnych i uczniów w starszym wieku, są również tak zwane zabytki techniki, na których przykładzie można śledzić światową i polską rewolucję technologiczną. Niewątpliwie też warto zwrócić uwagę na próbę łączenia ze sobą tych wszystkich atrakcji – przez co mamy np. do czynienia w powstawaniem historycznych wystaw okresowych i terenowych.

II_wojna_swiatowa_2

Podstawowe pojęcia numizmatyczne nr.2

Część II – Pojęcia z zakresu numizmatyki antycznej

Aes grave – (łac. „ciężki spiż”), także aes libralis (łac. „funt spiżu”), najstarsza jednostka pieniężna republiki rzymskiej, przedstawiająca m.in. a awersie dwugłowego Janusa, a na rewersie dziób okrętu i znak wartości.
Aes rude – (łac. – „nieforemny spiż”), przedmonetarny rzymski pieniądz metalowy odlewany z brązu, nie przedstawiający żadnych wyobrażeń, szacowany przez ważenie.
Aes signatum – (łac. – „sygnowany spiż”), przedmonetarny rzymski pieniądz metalowy, odlewany z brązu w formie płyty, przedstawiający wyobrażenie zwierzęcia lub inny symbol.
Antoninian – (łac. antoninianus), srebrna, później bilonowa, a nawet miedziana moneta rzymska, o wartości 2 denarów, wprowadzona najpierw przez Karakallę w 215r., a ostatecznie przez Gordiana w 238r., emitowana do panowania Dioklecjana (284-305), przedstawiająca na awersie głowę cesarza w promienistej koronie.
Argenteus – srebrna moneta rzymska wprowadzana przez Dioklecjana (284-305), bita do końca IV w.
As – miedziana, potem „brązowa” moneta rzymska, poprzedzona przedmonetarnymi formami pieniądza metalowego, wybijana od schyłku III w. p.n.e. do połowy III w. n.e., początkowo o wadze 11 g, w okresie cesarstwa funkcjonująca już jako moneta zdawkowa; srebrny denar odpowiadał z początku 10, później 16 asom.
Aureus – złota moneta rzymska wprowadzona przez Sullę w 84/83r. p.n.e., Pompejusza w 71r. p.n.e. i przez Juliusza Cezara w 48/47r. p.n.e., w ramach emisji wojennych, tzw. nummi castrenses, o wartości 23 denarów za Juliusza Cezara; znaczenie aureusa wzrosło za panowania Oktawiana Augusta, który wprowadził go na stałe do systemu monetarnego bijąc go w znacznych ilościach, głównie w założonej w Lugdunum centralnej mennicy cesarskiej, a jego wartość władca ustalił na 25 denarów; waga monety stopniowo malała (początkowo 1/40 funta, za Augusta 1/42, za Nerona 1/45, za Karakalli 1/50, a za Galiena 1/72 – 1/84 funta); bicia monety zaniechał Konstantyn Wielki (307-337) na rzecz solida.
Binio – określenie złotej monety z czasów cesarstwa rzymskiego o wartości 2 aurei.
Centenionalis – „brązowa” i srebrzona moneta rzymska o wartości 1/100 silikwy wprowadzona ok. 346-350 roku za panowania cesarza Konstansa i Konstancjusza II.
Centupondium – jednostka wagowa starożytnego Rzymu, równa 100 librom (funtom), o wadze 32,745 kg.
Chalkus – (grec. chálkeos), miedziana (brązowa) moneta grecka o wartości 1/8 obola (Ateny), bita od V w. p.n.e.
Cystofor – (grec. kistofóros, łac. cistophorus), srebrna moneta grecka o nominale tetradrachmy, bita w Azji Mniejszej, głównie na obszarze państwa pergamońskiego w II-I w. p.n.e., a następnie przez niektórych cesarzy rzymskich do Hadriana (117-138) włącznie, później jeszcze przejściowo za Septymiusza Sewera (193-211), odpowiadająca 3 denarom, przedstawiająca na rewersie cystę, z której wydostają się węże.
Darejka – złota moneta perska, bita prawdopodobnie od czasów Cyrusa (559-529 p.n.e.), a na pewno od Dariusza I (521-485 p.n.e.), do połowy IV w. p.n.e., o wadze ok. 8,4 g, przedstawiająca z jednej strony m.in. klęczącego króla z łukiem i włócznią oraz wklęśnięcie od uderzenia z drugiej.
Denar – (łac. denarius), przeważnie srebrna moneta rzymska, wprowadzona podczas II wojny punickiej, ok. 214r. p.n.e., o wadze 4,5 g, początkowo przedstawiająca na awersie głowę Romy w hełmie, a na rewersie galopujących Dioskurów i napis ROMA oraz cyfrę nominału X (10 asów), od którego wzięła się nazwa monety; denar stał się podstawową monetą republiki, w 1 połowie II w. p.n.e. zmniejszono jego wagę do 3,89 g., od ok. 140r. p.n.e. odpowiadał już 16 asom, zmieniając znak nominału na X, a od wznowienia emisji złotych monet za Cezara (49 – 44 p.n.e.) równy był 1/25 aureusa; denary bito na ogół z prawie czystego srebra, zdarzały się jednak nadużycia mennicze, których efektem były monety platerowane – z żelaznym lub miedzianym jądrem obłożone „warstewkami” srebra (subaeratus); w republice rzymskiej kolegium 3 triumwirów (kierujących sprawami monetarnymi) umieszczało na denarach, od połowy II w. p.n.e., swe nazwiska; pod koniec istnienia republiki na denarach imiona swe umieszczali także dygnitarze, głównie dowódcy armii, a Juliusz Cezar umieścił w 44r. p.n.e. nawet swoją podobiznę; w 64r. n.e. Neron obniżył ciężar denara do 3,41 g wprowadzając kilkuprocentową domieszkę miedzi; praktyka ta stosowana przez następnych cesarzy doprowadziła do stopniowej deprecjacji denara – w 194r. n.e. Septymiusz Sewer (193-211) zdewaluował monetę, redukując zawartość srebra poniżej 50%, przekształcając denara w pieniądz podwartościowy przy nie zmienionym kursie wymiennym na złoto; masowa emisja denara trwała do rządów Gordiana III (238-244), choć sporadycznie wybijano je także w 2 połowie III w., już niemal z czystej miedzi.
Dilitron – antyczna srebrna moneta grecka o wartości 2 litr, bita m.in. w Italii.
Dikeraton – grecka nazwa miliarense rzymskiego, oznaczająca podwójną silikwę.
Dinara – złoty stater kuszański (nubijski) o wadze ok. 8 g nawiązujący do systemu rzymskiego w III – V w.
Drachma – używana w starożytnej Grecji jednostka wagowa i monetarna, tradycyjnie wywodząca swą nazwę z wiązki (grec. draks) metalowych rożnów (grec. obeloi), odgrywającej rolę przedmonetarnego pieniądza, usytuowana w relacji 1 talent = 60 min = 6000 drachm = 36000 oboli, ważąca w zależności o stosowanego systemu w srebrze np.: 4,36 g (eubejski, później attycki), 6,28 g (fenicki), 6,20 g (eginecki), 2,80 g (koryncki); oprócz 1 drachmy emitowano jej wielokrotności: 2 (didrachma), 4 (tetradrachma), 6 (heksadrachma), 8 (oktodrachma), 10 (dekadrachma), rzadziej 3 (tridrachma) lub 5 (pentadrachma) i części: 1/2 (hemidrachma).
Dupondius – „brązowa” moneta rzymska o wartości 2 asów, w okresie republikańskim nosząca wartość II na rewersie, po reformie monetarnej Oktawiana Augusta (27r. p.n.e. – 19r. n.e.) bita przez pewien czas z mosiądzu (waga 13,64 g – 1/2 uncji) dla odróżnienia od „brązowych” asów, przedstawiająca głowę cesarza w koronie promienistej; bita do ok. 260r.
Follis – bilonowa, następnie miedziana moneta późnorzymska i bizantyjska (nazwa oznaczała pierwotnie sakiewkę lub mieszek z pieniędzmi, później follis był jednostką obrachunkową), wprowadzona przez Dioklecjana w wyniku reformy monetarnej z 294r.; w cesarstwie bizantyjskim od czasów Antastazjusza (491-518) miała wartość 40 nummi i nosiła symbol M – znak nominału.
Funt – (łac. pondus), rzymska jednostka wagowa, wynosząca 327,45 g, dzieląca się na 12 uncji, 288 scripulum, 1728 karatów (silikw); stosowana w mennictwie europejskim także kilkaset lat po upadku zachodniego cesarstwa rzymskiego, jako jednostka wagowa i obrachunkowa dzieląc się na 20 solidów i 240 denarów.
Glauks – (grec. „sowa”), popularna nazwa tetradrachm ateńskich przedstawiających na
rewersie sowę, a na awersie głowę Ateny.
Greckie monety – monety wybite w greckich ośrodkach menniczych, a także monety powstałe poza greckimi poleis, ale z greckimi legendami lub z ikonografią nawiązującą do sztuki greckiej.
Heksas – (grec. hexás), starożytna brązowa moneta grecka o wartości 1/6 litry, bita w południowej Italii i na Sycylii.
Hekte – starożytna złota lub elektronowa moneta grecka, o wartości 1/6 statera, bita m.in. w Fokai i Mytilenie.
Hemihekte – (grec. hemíekton), złota moneta grecka o wartości 1/2 hekte (1/12 statera), bita głównie w Kyrenie; w elektronie bita w mennicach małoazjatyckich.
Hemilitron – srebrna moneta grecka o wartości 1/2 litry, bita na Sycylii, m.in. w Syrakuzach, później jako moneta brązowa bita na Sycylii i w południowej Italii.
Hemiobol – srebrna moneta grecka o wartości 1/2 obola (1/12 drachmy), bita głównie w Atenach.
Hemitetartemorion – srebrna moneta grecka o wartości 1/8 obola lub 1/48 drachmy, bita w Atenach; uważana za najmniejszą monetę na świecie (2mm średnicy).
Kontorniat – rzymski monetopodobny brązowy medalion, bity w IV – V w. z wizerunkami cesarzy rzymskich, Aleksandra Wielkiego i innymi, z charakterystycznym wysokim brzegiem (wł. contorno), najprawdopodobniej służył jako „bilet” wstępu i do celów propagandowych.
Kwadrans – (łac. quadrans), miedziana moneta rzymska o wartości 1/4 asa, w czasach republiki (III – II w. p.n.e.) m.in. przedstawiająca na awersie głowę Herkulesa a na rewersie dziób galery oraz 3 punkty oznaczające wartość 3 uncji.
Kwinar – (łac. quinarius), srebrna moneta rzymska bita od III w. p.n.e. do III w. n.e., o wartości 1/2 denara, przedstawiająca początkowo na awersie głowę Minerwy i cyfrę V oznaczająca wartość 5 asów, od II w. p.n.e. równa 8 asom; mianem złotego kwinara określano natomiast monetę o wartości 1/2 aureusa.
Lepton – w starożytnej Grecji początkowo jednostka wagowa, później brązowa moneta grecka o wartości 1/4 chalkusa (w Atenach), bita też na Wschodzie w okresie cesarstwa rzymskiego; także powszechna nazwa „miedziaka” w starożytności.
Libra – (łac. „waga”), antyczna jednostka wagowa – funt, stosowana w Italii, o zróżnicowanej lokalnie wielkości, dzieląca się na 12 uncji, stanowiła podstawę rzymskiego systemu wagowego (ciężar określa się najczęściej na 327,45 g); w I w. n.e. we wschodnich rejonach śródziemnomorskich równa ok. 410 g (libra ciężka) lub 360 g (libra lekka).
Litra – srebrna, sporadycznie brązowa, moneta bita na Sycylii od VI do II w. p.n.e., zbliżona wagowo do egineckiego obola (1,03 g); także sycylijska jednostka wagowa (109 g) odpowiadająca rzymskiej librze.
Maiorina – (łac. „duży pieniądz”), rzymska moneta miedziana z nieznaczną domieszką srebra, wymieniana w edyktach menniczych z IV w.
Miliarense – srebrna moneta rzymska o wartości 1/14 solida lub 1/1000 funta złota, później przeszacowana na 1/12 solida, czyli z 1 3/4 na 2 silikwy, bita od czasów Konstantyna Wielkiego (306-337) do Justyniana I (527-565).
Nummi incusi – (łac. „monety wklęsłe”), antyczne monety, których awers jest w negatywie widoczny na rewersie, bite w wielu miastach greckich w VI i V w. p.n.e.
Nummos – (grec. noummos, łac. nummus), ogólny termin określający monetę; także jednostka obliczeniowa odpowiadająca 1/40 follisa lub 1/6000 solida, rzadko emitowana jako rzeczywista moneta.
Obol – (grec. obelós – rożen), starożytna moneta grecka o wartości 1/6 drachmy, bita w wielu mennicach w srebrze, a w czasach panowania rzymskiego także w brązie; była wkładana zmarłym do ust, aby mogli, wg wierzeń, zapłacić Charonowi za przewiezienie przez Styks.
Oktobol – (grec. októbolon), starożytna srebrna moneta grecka o wartości 8 oboli lub 1 1/3 drachmy (attyckiej).
Pecunia – łacińska nazwa pieniędzy wywodząca się od łac. pecus – stado owiec, bydło, używana powszechnie do określania rzymskich monet miedzianych.
Quadratum incusum – (łac. „wklęsły kwadrat”), podzielony na wewnętrzne komórki kwadrat powstający na rewersie antycznych srebrnych monet greckich w wyniku uderzenia górnego tłoku, zakończonego właśnie takim stemplem, wciskającego kawałek srebra w głęboko ryty dolny stempel awersu.
Quadrigatus – nazwa republikańskiej srebrnej didrachmy z 2 połowy III w. p.n.e., przedstawiającej na rewersie Jowisza pędzącego w 4-konnym rydwanie (kwadrydze).
Quartuncia – brązowa moneta rzymska okresu republikańskiego o wartości 1/4 uncji, przedstawiająca na awersie głowę Romy, a na rewersie dziób okrętu.
Quatrunx – miedzian moneta rzymska o wartości 4 uncji lub 1/3 asa, onaczonej 4 puntami, emitowana w okresie republikańskim, równa triensowi.
Quincunx – brązowa moneta rzymska o wartości 5 uncji, bita w okresie republikańskim w wielu prowincjonalnych mennicach.
Sekstans – (łac. sextans), „brązowa” moneta rzymska o wartości 1/6 asa lub 1/2 uncji oznaczonej 2 kropkami, emitowana w okresie republikańskim, m.in. przedstawiająca na awersie głowę Merkurego, a na rewersie dziób galery.
Semis – (łac. semi – pół), „brązowa” moneta rzymska o wartości 1/2 asa (6 uncji), w okresie republikańskim oznaczana literami S, C lub 6 kropkami, bita od III w. p.n.e. do I w. n.e.
Semissis – złota moneta rzymska o wartości 1/2 solida lub 1/2 aureusa, bita w okresie późnego cesarstwa.
Semuncia – „brązowa” moneta rzymska o wartości 1/2 uncji lub 1/24 asa, oznaczanej niekiedy znakiem E, bita w okresie republikańskim.
Serratus – (łac. „zębaty”), nummi serrati, srebrna moneta rzymska o wartości denara, bita w II i I w. p.n.e., zaopatrzona w ząbkowany rant, wycinany przed wytłoczeniem monety.
Sesterc – (łac. sestertius), srebrna moneta rzymska, w czasach Republiki o wartości 1/4 denara, przedstawiająca na awersie głowę Romy i znak IIS, tzn. wartość 2,5 asa, a na rewersie dziób galery, później (w czasach cesarstwa) moneta „brązowa” o wartości 4 asów.
Silikwa – srebrna moneta rzymska o wartości 1/24 złotego solida, bita od 323r. n.e., aż do do okresu bizantyjskiego w połowie VII w.; także rzymska jednostka wagowa równa 1/6 scripulum lub 1/1728 funta, co odpowiadało 0,19 g (karat).
Sicilicus – rzymska jednostka wagowa równa 1/4 uncji lub 1/48 asa.
Siglos – grecka nazwa szekla; na Bliskim Wschodzie w starożytności stanowiła 1/60 lub 1/50 część miny, w zależności od systemu wagowego odpowiadała tetradrachmie, didrachmie lub drachmie.
Solid – (łac. solidus), złota moneta wprowadzona w latach 309-311 w zachodniej części cesarstwa rzymska przez Konstantyna I (306-337), ważąca 4,55 g, odpowiadająca 1/72 funta, bita bez zmiany stopy menniczej aż do końca XI w. w Bizancjum.
Stater – grecka jednostka wagowa i monetarna, różniąca się ciężarem w zależności od obowiązującego systemu: złoty stater systemu lidyjskiego ważył 8,10 g, a srebrny 11,20 g, srebrny stater w systemie milezyjskim ważył 14 g, w fenickim 12,57 g, w eubejskim (attyckim) jako tetradrachma 17,45 g, w egineckim 12,60 g, w korynckim 8,60 g i w fokejskim 16,50 g.
Spintria – miedziany żeton rzymski przedstawiający często sceny erotyczne, rozdawany mieszkańcom Rzymu celem realizacji w domach publicznych.
Stefanoforos – (grec. stephanephóros), nazwa srebrnej tetradrachmy autonomicznych miast greckich z III i II w. p.n.e., przedstawiającej na rewersie wieniec okalający wyobrażone postacie.
Subaeratus, nummi subaerati – niepełnowartościowy egzemplarz antycznej monety rzymskiej (najczęściej denara), mającej miedziane (rzadziej żelazne) jądro obłożone zewnętrzną „warstewką” srebra lub złota; w przypadku monet srebrnych określany często mianem denara platarowanego.
Systemy wagowe starożytnej Grecji – systemy oparte na talencie jako jednostce podstawowej, który dzielił się na 60 min, mina natomiast dzieliła się na 100 szekli; z podziału miny wywodzą się jednostki monetarne – stater, drachma, obol, czy szekel – różniące się ciężarem w zależności od przyjętego systemu wagowego; podstawowe systemy wagowe starożytnej Grecji:
1) achajski – podstawowa jednostka: stater o wadze 8 g, dzielony na 3 drachmy, 6 trioboli; stosowany w miastach południowej Italii; m.in. w Kaulonii, Krotonie, Metapontum, Posejdonii, Sybaris i Terinie, w Tarencie stosowany z modyfikacjami (nazwa odnosi się do faktu, że kilka głównych kolonii greckich w południowej Italii zostało założonych przez Achaję na Peloponezie);
2) attycki – podstawowa jednostka: tetradrachma o wadze 17,2 g (drachma 4,3 g, obol 0,72 g); stosowany w Atenach, Eubei, w miastach Sycylii, Delos, Cyrenajce; przyjęty przez Aleksandra III Wielkiego dla monet srebrnych;
3) chioski (zwany też rodyjskim) – podstawowa jednostka: tetradrachma o wadze 15,6 g; stosowany m.in. w mennictwie Chios, Rodos (w IV w. p.n.e.) i w miastach Azji Mniejszej po 400 r. p.n.e.;
4) eginecki – podstawowa jednostka: stater (didrachma) o wadze 12,2 g, dzielony na drachmy i mniejsze jednostki; stosowany m.in. w Eginie, Sykionie, w miastach Peloponezu, Beocji, Tesalii, Fokidzie i na Krecie;
5) eubejski – podstawowa jednostka: stater o wadze 17,2 g, dzielony na jednostki o nominałach 1/3 i 1/6 statera ; stosowany na Eubei do końca VI w. p.n.e., kiedy nastąpiło zasymilowanie z systemem attyckim i w eubejskich koloniach w Chalkidyce i na Sycylii;
6) fenicki – oparty na szeklu w wadze ok. 7 g.; stosowany głównie w miastach fenickich – Byblos, Sydonie i Tyrze;
7) fokejski – podstawowa jednostka: elektronowy stater o wadze 16,1 g; stosowany w Fokei, Lesbos, Kizykos;
8) kampański – podstawowa jednostka: stater (didrachma) o wadze 7,5 g; stosowany w miastach południowej Italii (Kampanii), Kumae, Neapolu, Posejdonii (do ok. 500r. p.n.e.), Velii;
9) korkyrejski – podstawowa jednostka: stater o wadze 11,6 g; stosowany w Korkyrze, Kefalenii, Zakynthos; stater w tym systemie równy jest 4 drachmom korynckim – 2/3 statera eubejskiego, co może wskazywać, że powstał z połączenia tych dwóch systemów wagowych;
10) koryncki – podstawowa jednostka: stater (tridrachma) o wadze 8,6 g; stosowany w Koryncie i jego koloniach;
11) likijski – podstawowa jednostka: stater w wadze 8,3 – 8,6 g (Likia zachodnia) i 9,5 – 10 g (Likia środkowa); stosowany w Likii;
12) milezyjski (zwany też lidyjskim) – podstawowa jednostka: stater o wadze 14,1 g (dzielona na wiele drobnych frakcji); odnosi się do monet bitych z elektronu w miastach południowej Jonii, m.in. Milecie, i Efezie, oraz w Lidii; monety srebrne w tym systemie biło m.in. Melos;
13) perski (wywodzi się od systemu lidyjskiego) – podstawowe jednostki: złota „darejka” o wadze 8,35 g, srebrny siglos o wadze 5,35 g; stosowany dla monet złotych w Persji, Lidii i Lampsakos (IV w. p.n.e.), dla monet srebrnych m.in. w Lidii, Persji, w miastach zachodniej Azji Mniejszej;
14) samijski – podstawowa jednostka: tetradrachma o wadze 13,1 g; stosowany w mennictwie Samos w V w. p.n.e.
Szekel (sykiel) – starożytna bliskowschodnia jednostka wagowa równa 1/60 miny; także srebrna moneta żydowska o wadze ok. 14 g, bita podczas I i II powstania żydowskiego w latach 66-70 i 132-135.
Talent – grecka jednostka wagowa, najczęściej równa 60 minom lub 6000 drachmom, lub 36000 oboli, w Babilonie równa 60 minom lub 3600 szeklom; w Rzymie przybliżonym odpowiednikiem talenta było centupondium odpowiadające 100 librom (funtom) srebra.
Tessera – (łac. „płyta, znak”), brązowy lub ołowiany żeton rzymski okazywany przy wstępie do teatrów, na stadiony, itp.
Tetartemorin – (grec. tetartemórion), moneta grecka o wartości 1/4 obola lub 1/24 drachmy, bita w III w. p.n.e. m.in. w Atenach, Eginie, Argos, Tegei, Elis i Sykionie.
Tetrachalkon – miedziana moneta grecka o wartości 4 chalkusów, bita w starożytności, m.in. na Chios.
Tetras – (grec. tetrás), grecka moneta brązowa bita w starożytności na Sycylii, odpowiadająca 1/3 litry lub 4 uncjom.
Tetrassarion – brązowa moneta grecka o wartości 4 assarionów, czyli asów, równa sestercowi, bita przez wiele miast wschodniej części cesarstwa rzymskiego w I-III w. n.e.
Tetrobol – (grec. tetróbolon), starożytna moneta grecka o wartości 4 oboli, bita m.in. w Atenach.
Trias – (grec. trias), brązowa moneta grecka o wartości 1/4 litry, bita w starożytności na Sycylii, m.in. w Syrakuzach.
Trichalkon – (grec. tríchalkon), miedziana moneta rzymska o wartości 3 chalkusów, bita w starożytności, m.in. na Chios i przez Seleucydów w Syrii.
Triens (tremissis) – brązowa moneta republiki rzymskiej o wartości 1/3 asa (4 uncje); także złota moneta rzymska, zwana złotym triensem, bita od panowania Konstantyna I (306-337) o wartości 1/3 solida, przyjęta później w systemach menniczych królestw germańskich w V w. na obszarze upadłego zachodniego cesarstwa rzymskiego.
Trihemiobol – (grec. trihemiobólon), srebrna moneta grecka o wartości 1.5; obola, bita w starożytności, m.in. w Atenach i Koryncie; niekiedy wybijana w złocie, np. w Kartaginie.
Trihemitartemorion – srebrna moneta grecka o wartości 3/8 obola, bita w starożytności w Atench.
Trikollybon – starożytna miedziana moneta grecka o wartości 3/4 chalkusa, w Atenach równa leptonom.
Triobol – (grec. trióbolon), starożytna srebrna moneta grecka o wartości 3 oboli lub 1/2 drachmy (hemidrachma), bita też w złocie w Kartaginie i przez Ptolemeuszy w Egipcie.
Tripondius (tressis) – miedziana moneta rzymska epoki republikańskiej o wartości 3 asów, przedstawiająca na awersie głowę Romy, a na rewersie dziób galery, nosząca też znak wartości w postaci III.
Trite – starożytna moneta grecka o wartości 1/3 elektronowego statera, bita w Kyzikos, Fokei i Mytilene.
Tritetartemorion (tritemorion) – starożytna srebrna moneta grecka o wartości 3/4 obola, bita m.in. w Atenach i wielu mennicach peloponeskich.
Uncja – drobna moneta rzymska o wartości 1/12 asa, przedstawiająca m.in. na awersie głowę Romy, a na rewersie dziób galery, nosząca też znak wartości w postaci 1 punktu.
Wiktoriat – (łac. victoriatus), srebrna moneta rzymska bita od początku II wojny punickiej (218r. p.n.e.), do ok. 170 r. p.n.e. jako pieniądz handlu zagranicznego, odpowiadająca wartości 3/4 denara, przedstawiająca na awersie głowę Jowisza, a na rewersie postać Wiktorii, którą pod koniec II w. p.n.e. umieszczano na srebrnych kwinarach.

Wiedza zaczerpnięta:
archeo.uw.edu.pl
– Krzyżanowska Aleksandra, Numizmatyka grecka, [w:] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. 1, Warszawa 1982, s. 233-269
– Kunisz Andrzej, Numizmatyka rzymska, [w:] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. 1, Warszawa 1982, s. 269-304
– Mackay James, Przewodnik początkującego kolekcjonera monet, Bellona, Warszawa 2000
– Mikołajczyk Andrzej, Leksykon numizmatyczny, Warszawa 1994

Podstawowe pojęcia numizmatyczne nr.1

Słownik pojęć numizmatycznych.

Część I – Podstawowe terminy numizmatyczne

Al marco – sposób emitowania monet wg określonej jednostki wagowej kruszcu, z której wybijano ściśle określoną liczbę monet, dopuszczalne były natomiast różnice wagi poszczególnych monet.
Al pezzo – sposób emitowania monet, stosowany głównie do wyższych nominałów, polegający na tym, że poszczególne sztuki monet musiały odpowiadać określonemu standardowi wagowemu; w przypadku zaniżonej wagi monety przetapiano, gdy była zawyżona justowano.
Awers – główna strona monety zawierająca informacje o emitencie.
Bilon – stop o bardzo niskiej zawartości srebra, obecnie popularna nazwa drobnych monet.
Demonetyzacja – wycofanie monety z obiegu lub spadek jej kursu rynkowego w dobie kryzysu menniczego.
Egzonumia – nauka zajmująca się badaniem, opisem i systematyzowaniem żetonów, medali i innych przedmiotów monetopodobnych, które nie są prawnymi środkami płatniczymi.
Emisja – puszczanie w obieg pieniędzy, realizowane na podstawie kursu określonego przez emitenta.
Fajn – masa kruszcu szlachetnego zawartego w danej monecie.
Grading – profesjonalne określenie stanu zachowania monety wg przyjętej skali oraz oficjalne potwierdzenie jej autentyczności.
Justowanie – doprowadzanie za ciężkich krążków niewybitych jeszcze monet do przepisowej wagi; polegało to na spiłowywaniu pilnikiem obrzeża lub powierzchni, co pozostawiało widoczne ślady, nie zawsze likwidowane podczas bicia monety.
Legenda – napis występujący na monecie, na ogół w otoku, dookoła wyobrażenia, chociaż również w polu monety, a także w odcinku lub poziomo pod wyobrażeniem.
Mennica – miejsce produkcji monet, medali i żetonów oraz stempli do ich wykonywania.
Mincerz – pracownik mennicy, zatrudniony przy produkcji monet – sporządzaniu blankietów i tłoczeniu z nich monet, pierwotnie podległy mincmistrzowi.
Mincmistrz – techniczny organizator i kierownik pracy mennicy, odpowiedzialny za bite monety i stąd często umieszczający na nich swoje znaki; wraz z rozwojem techniki menniczej ranga zawodu malała.
Moneta – przeważnie metalowy znak pieniężny, o określonej formie, opatrzony znakiem emitenta, gwarantującym jego wartość.
Moneta bulionowa – moneta bita z metali szlachetnych na cele inwestycyjne, czyli lokatę kapitału; jej wartość zależy od aktualnych cen kruszców szlachetnych.
Moneta gruba – określenie monety o wysokim nominale i dużej zawartości kruszcu (np. w średniowieczu grosz, w nowożytności talar).
Moneta niema (anepigraf) – moneta bez napisów i innych znaków umożliwiających jej bliższą identyfikację.
Moneta podwartościowa – określenie monety, której wartość nominalna wyraźnie przewyższa cenę jej wytworzenia (zawartego kruszcu szlachetnego i wykonania).
Moneta zdawkowa – moneta o niskim nominale.
Naśladownictwo monetarne – powielanie monety wzorcowej poza jej miejscem wybicia dla upodobnienia zewnętrznego, ułatwiającego obieg naśladownictwa na prawach monety wzorcowej (np. imitacje antycznych monet greckich i rzymskich przez ludy „barbarzyńskie”).
Nominalizm – teoria monetarna głosząca, że moneta czerpie wartość ze stempla pana menniczego i będąc miernikiem wartości sama wartością samoistną nie jest; autorem tej teorii był Arystoteles, a rozwinął ją Tomasz z Akwinu.
Nominał – oficjalna wartość monety, zaznaczona najczęściej cyfrą, a niekiedy tylko za pomocą punktów i innych znaków.
Numizmatyka – nauka pomocnicza historii (i archeologii) badająca monety oraz inne środki płatnicze jako źródła historyczne (oraz archeologiczne) w aspektach politycznym, kulturowym, gospodarczym, artystycznym i technicznym.
Obieg monetarny – zjawisko gospodarcze wynikające z funkcji monety między jej emisją a tezauryzacją lub demonetyzacją, uzależnione od ilości pieniądza w cyrkulacji i jej szybkości oraz poziomu cen.
Odcinek (egzerga) – nazwa dolnego pola monety odciętego od reszty krążka poziomą linią jak cięciwą.
Otok – linia biegnąca wzdłuż krawędzi monety zabezpieczająca ją przed nadmiernym wycieraniem się; podstawowe typy otoku to liniowy i perłowy.
Stopa mennicza – ilość wybitych monet z określonej jednostki wagowej kruszcu.
Pieniądz – środek wymienny i powszechna miara wartości, jej wzorzec i nośnik.
Prawo Kopernika-Greshama – prawo głoszące, że zła moneta (o niskiej zawartości kruszcu) wypiera z obiegu lepszą (o wysokiej zawartości kruszcu) o tym samym nominale, sformułowane przez M. Kopernika w traktacie Monetae cudendae ratio z 1526 r. i powtórzone przez T. Greshama w 1558r.
Puncowanie – wytłaczanie na stemplu menniczym elementów wyobrażeń lub napisów za pomocą uderzanego młotkiem miniaturowego tłoku-puncy.
Renovatio monetae (renowacja monety) – system przyjęty w polityce monetarnej, w szczególności średniowiecznych państw europejskich, polegający na wymienianiu przez pana menniczego monet znajdujących się w obiegu na nową emisję z korzyścią dla emitenta.
Rant – określenie krawędzi monety.
Rewers – odwrotna w stosunku awersu strona monety.
Seigerowanie – nielegalny proceder, stosowany szczególnie w przypadku bicia monet al marco, polegający na wybieraniu spośród posiadanych monet cięższych sztuk w celu ich przetopienia.
Stempel menniczy – wykonane w tłoku negatywowe przedstawienie awersu lub rewersu monety służące do jej wybijania z kawałku metalu.
Stempel lustrzany – określenie monet bitych specjalnie obrobionym stemplem powodującym matowość rysunku i błyszczące tło.
Tezauryzacja – (z grec. thesaurós – skarb), gromadzenie pieniędzy i kruszców szlachetnych, skutkiem czego wycofywane były one z obrotu kruszcowego i pieniężnego; materialnymi tego śladami są skarby monet i innych cennych przedmiotów.
Typ monety – jednostka klasyfikacyjna, będąca jednocześnie wzorem ikonograficzno-epigraficznym monety, służąca do systematyzowania materiału numizmatycznego.
Znak menniczy – znak umieszczany na monecie pozwalający na identyfikację mincmistrza lub innej osoby odpowiedzialnej za oznakowaną monetę, bądź też identyfikację samej mennicy lub kolejnej emisji w systemie okresowej wymiany pieniądza.

moneta_grecka_1

Gabinety i muzea posiadające zbiory numizmatyczne.

Niektóre muzea w Polsce posiada mniejszy czy większy zbiór numizmatyczny.  Niektóre muzea posiadają również wydzielone osobne gabinety numizmatyczne.
Stałe ekspozycje numizmatyczne, bez muzeów, w których prezentowane są monety przy okazji innych wystaw:
Gabinet Numizmatyczny Mennicy Polskiej S.A.
Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi
Muzeum Lubelskie w Lublinie
Muzeum w Chorzowie
Muzeum Zamkowe w Malborku
Zamek Królewski w Warszawie

Najciekawsze gabinety numizmatyczne:
Gabinet Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie
Gabinet Numizmatyczny Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie
Gabinet Numizmatyczno-Sfragistyczny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

Nie zawsze istnienie gabinetu numizmatycznego świadczy o unikalnej kolekcji. Czasami mimo braku fizycznie wydzielonych gabinetów są wartościowe zbiory numizmatyczne.
Do niektórych muzeów trafiły skarby monetarne, wykopki poszukiwaczy a więc są w posiadaniu numizmatów. Niestety mało muzeów eksponuje swoje walory numizmatyczne. Warto zanaczyć, że także niektóre sklepy numizmatyczne przyjmują nazwę Gabinet Numizmatyczny.
Nie mają one oczywiście nic wspólnego z gabinetami numizmatycznymi w rozumieniu muzealnym, a zajmują się wyłącznie skupem, sprzedażą oraz wyceną monet, numizmatów i innych staroci kolekcjonerskich.

denar_1

Czym jest Numizmatyka. Hobby, pasja, kolekcjonowanie ?

Numizmatyka to nauka czy hobby ? W ostatnich latach numizmatyką jest uważana również jako polityka monetarna. Pochodzenie słowa numizmatyka nie jest do końca wiadome, może pochodzi od łacińskiego nummus, albo od greckiego nomisma. Numizmatyka ma swoje początki w XIV wieku, rozwinęła się w okresie renesansu. Największe w Polsce zbiory monet i medali znajdują się w muzeach narodowych w Warszawie i w Krakowie.
Numizmatyka zajmuje się: kolekcjonowaniem i klasyfikowaniem monet, datowanie monet: bezwzględne, analiza znaków menniczych, połączona analiza ikonograficzna, metrologiczna i epigraficzna. Ustalanie użytkowników danych monet, określanie dodatkowych funkcji monet, wyjaśnianie i interpretacja faktów i procesów dziejowych.
Podział chronologiczny numizmatyki: grecka, celtycka, rzymska, bizantyjska, dalekiego Wschodu – Indie, Chiny, Japonia. Średniowieczna- arabska i perska, nowożytna. Terminy ważne w numizmatyce średniowiecznej:

– gatunek monety – zwykle obejmuje numizmaty o tych samych, bądź podobnych cechach -metrologicznych – wadze, próbie (np. denar, grosz, talar, drachma)

– typ monety – obejmuje numizmaty opatrzone tym samym wyobrażeniem, z reguły zamyka się w jednej emisji

– odmiany monety – istnieją w obrębie typów, obejmują monety wybite tą samą parą stempli
– próba – zawartość czystego kruszcu w monecie
– renovatio monetae – stosowana już we wczesnym średniowieczu wymiana monety na nową na warunkach korzystnych dla pana menniczego

Awers
Główna strona monety lub medalu, a więc strona, na której widnieją najczęściej „dane” emitenta. Bywa na niej portret, imię lub herb emitenta (właściciela regale menniczego). W przypadku współczesnych monet polskich awersem jest strona z godłem państwa. Na banknotach strona główna zawierać musi nazwę emitenta i podpisy odpowiedzialnych osób.

Brakteat (łac. bractea – blaszka)
Forma denara popularna w średniowieczu, bita na cienkiej blaszce jednym stemplem na miękkiej podkładce. Rysunek widoczny jest zarówno na awersie – wypukły, jak i na rewersie – wklęsły (negatywowy). Zastosowanie techniki brakteatowej podyktowane było potrzebą uzyskania możliwie dużej powierzchni, na której można by przedstawić bardziej rozbudowane treści manifestacyjne.

Denar (łac. denarius)
Główna rzymska moneta srebrna. Denary ulegały stopniowej dewaluacji i w końcu wybijano je niemal z czystej miedzi. Renesans srebrnego denara nastąpił w efekcie reformy monetarnej Karola Wielkiego (768-814), kiedy stał się on podstawową monetą. Denary przyjmowały niekiedy nazwy lokalne: w Niemczech zwano je fenigami, w Anglii pensami, w Czechach penizami. Polsce pierwsze denary wybito za pierwszych Piastów na przełomie X/XI wieku, a ostatnie za Jana Kazimierza w latach 1652-1653.

Halerz
Moneta srebrna, której bicie zainicjowano w szwabskim mieście Hall. Pierwsze halerzy przedstawiały krzyż i dłoń. Niewielka powierzchnia decydowała o stosowaniu uproszczonych motywów ikonograficznych. Szybko pojawiły się w mennictwie innych ziem Rzeszy Niemieckiej jako moneta drobna, głównie jako 1 denara. Współcześnie spotykane są w systemie monetarnym Czech (1/100 korony czeskiej) i Słowacji (1/100 korony słowackiej).

Numizmatyka
Nauka pomocnicza historii badająca monety i niemonetarne środki płatnicze jako źródła historyczne w aspektach gospodarczym, technicznym, politycznym, artystycznym i kulturowym. W rozumieniu potocznym numizmatyka to dziedzina kolekcjonerstwa, której obiektem zainteresowań są monety i banknoty – niekiedy nie mające charakteru obiegowego (np. monety kolekcjonerskie i próbne, a przypadku banknotów tzw. specimeny).

Rant
Boczna strona monety zwana także obrzeżem.

Rewers
Odwrotna w stosunku do awersu strona monety lub banknotu, zawierająca przeważnie mniej ważne informacje – rozmaite motywy ikonograficzne, np. budowle, popiersia sławnych ludzi, itd.

Stopa mennicza
Ilość monet danego gatunku wybijanych z określonej jednostki wagowej kruszcu. Im większa jest ta ilość, tym wyższa stopa, a monety lżejsze i mniejsza ich wartość.

Teerminus post quem
Data ukrycia skarbu wyznaczana przez początkową datę panowania ostatniego władcy, którego moneta została rozpoznana w skarbie (definicja stosuje się do skarbów zawierających monety nie posiadające dat, przede wszystkim średniowiecznych).

antyczne_monety